“Oltre il muro”, nga Shkodra drejt Romës dhe Perëndimit përmes historisë së Zojës së Këshillit të Mirë. Dokumentari me regji të Gjon Kolndrekajt sjell në vëmendje historinë e Zojës së Këshillit të Mirë, lidhjen e saj me Shkodrën dhe Genazzanon, si dhe dimensionin shpirtëror e kulturor të kësaj trashëgimie shqiptare në Itali dhe në Evropë.
Në vazhdimësi të Vitit Jubilar kushtuar Nanës së Këshillit të Mirë, Pajtore e Shqipërisë, dokumentari “Oltre il muro”, me regji të Gjon Kolndrekajt, rikthen në vëmendje një prej historive më të njohura të lidhura me Shkodrën dhe traditën katolike shqiptare. Dokumentari nuk kufizohet vetëm në rrëfimin e historisë së Zojës së Këshillit të Mirë, por përpiqet të nxjerrë në pah edhe një dimension më të gjerë: mënyrën se si, përmes figurës së Marisë, historia e një populli të shpërngulur u shndërrua në një histori pranie, kujtese, besimi dhe lidhjeje me Perëndimin.
Nga Shkodra drejt Genazzanos
Historia e Nanës së Këshillit të Mirë është e lidhur ngushtë me Shkodrën dhe me rrethanat dramatike të shekullit XV. Në periudhën e përparimit të pushtimit osman, shumë shqiptarë u detyruan të largoheshin nga vendi i tyre dhe të kalonin Adriatikun drejt brigjeve italiane. Në këtë kontekst historik vendoset edhe tradita e Zojës së Këshillit të Mirë, e cila e lidh kalimin e saj nga Shkodra drejt Genazzanos me këtë periudhë të trazuar. Kjo histori, sipas traditës shpirtërore, nuk shihet vetëm si një histori largimi, por edhe si një histori shoqërimi. Zoja nuk është vetëm ajo që largohet nga Shkodra, por Nëna që shoqëron bijtë e saj përtej Adriatikut. Në një kohë kur një pjesë e popullsisë shqiptare rrezikonte të humbiste tokën, sigurinë dhe strukturat e saj historike, figura e Zojës u shndërrua në simbol të një kujtese që nuk humbet me shpërnguljen, por ruhet dhe transmetohet ndër breza.
Një orientim shpirtëror drejt Romës
Rruga që, sipas kësaj tradite, nis në Shkodër dhe kalon në Genazzano, mund të lexohet edhe si një orientim shpirtëror drejt Romës. Në planin teologjik, Maria nuk e drejton vëmendjen tek vetja, por tek Krishti. Në Ungjillin sipas Gjonit, në dasmën e Kanës, ajo u drejtohet shërbëtorëve me fjalët: “Bëni gjithçka që t’ju thotë.” Në këtë kuptim, orientimi drejt Romës nuk lidhet me një drejtim thjesht gjeografik. Për Kishën Katolike, Roma është selia e Pjetrit dhe një pikë referimi e unitetit të Kishës universale. Lidhja Shkodër–Genazzano–Romë mund të lexohet kështu si një shenjë e përkatësisë së krishterë të popullit shqiptar në bashkësinë universale të Kishës. Një moment i rëndësishëm në këtë histori ishte vizita e Papa Shën Gjon Palit II në Shqipëri në vitin 1993. Në prag të vizitës apostolike, ai vizitoi rrënojat e Shenjtërores së Nanës së Këshillit të Mirë në Genazzano, duke e lidhur në mënyrë të veçantë këtë vend me Shqipërinë dhe me udhëtimin e tij drejt popullit shqiptar. Në këtë perspektivë, Zoja e Këshillit të Mirë mund të shihet si një urë shpirtërore ndërmjet Shkodrës dhe Romës: Shkodra si vendi i kujtesës shqiptare të Zojës, Genazzano si vendi ku kjo traditë u ruajt dhe u bë prani e gjallë në Itali, ndërsa Roma si qendra e Selisë së Pjetrit dhe e bashkimit të Kishës universale.
Një histori kulturore që të çon drejt Perëndimit
Historia e Zojës së Këshillit të Mirë ka edhe një dimension të rëndësishëm kulturor. Shpërnguljet e shqiptarëve përtej Adriatikut, veçanërisht gjatë periudhës së pushtimeve osmane, krijuan komunitete shqiptare në qytete të ndryshme të Italisë. Në këtë histori një vend të veçantë zë edhe Venecia, si një prej qendrave historike të marrëdhënieve ndërmjet dy brigjeve të Adriatikut. Pikërisht për këtë arsye, prezantimi i dokumentarit “Oltre il muro” në Venecia, në kuadër të një festivali ndërkombëtar të kinematografisë, merr një domethënie që shkon përtej dimensionit artistik. Dokumentari u shfaq në një qytet që historikisht ka qenë një prej pikave të kontaktit ndërmjet Shkodrës dhe Perëndimit, Shqipërisë dhe Italisë, si dhe brigjeve lindore të Adriatikut dhe Evropës. Në një farë mënyre, historia shqiptare u rikthye në Venecia përmes kinematografisë. Dikur shqiptarët kaluan Adriatikun drejt qyteteve italiane; shekuj më vonë, historia e tyre u rikthye në një prej qendrave të rëndësishme kulturore evropiane përmes gjuhës së filmit.
“Oltre il muro”, përtej kufirit të kohës
Vetë titulli “Oltre il muro” – “Përtej murit” merr kështu një kuptim simbolik. Dokumentari nuk kalon vetëm një kufi gjeografik. Ai kalon edhe përtej kufirit të kohës: një histori që nisi në Shkodër, kaloi Adriatikun, u ruajt në Genazzano dhe u transmetua brez pas brezi, tashmë rrëfehet përmes gjuhës së kinematografisë në hapësirat e kulturës bashkëkohore ndërkombëtare. Një tjetër moment i rëndësishëm ishte prezantimi i dokumentarit në Filmotekën e Vatikanit, në praninë e autoriteteve të larta të Selisë së Shenjtë. Në këtë hapësirë, historia e Zojës së Këshillit të Mirë u vendos në një kontekst të veçantë, ku kujtesa e Kishës universale takohet me historinë konkrete të Shkodrës dhe të Shqipërisë dhe me lidhjen e tyre me Genazzanon.
Venecia dhe Vatikani, dy dimensione të së njëjtës histori
Prezantimet e dokumentarit në Venecia dhe në Vatikan mund të lexohen edhe në mënyrë simbolike si dy dimensione të historisë së Zojës së Këshillit të Mirë. Venecia përfaqëson hapësirën e lidhjes kulturore të Shqipërisë me Italinë dhe me Perëndimin, ndërsa Vatikani përfaqëson dimensionin shpirtëror të lidhjes me Romën dhe Selinë e Pjetrit. Në këtë kuptim, historia e Zojës së Këshillit të Mirë nuk mbetet vetëm një kujtim i së kaluarës. Ajo vazhdon të jetojë si një pikë takimi mes historisë, besimit, kujtesës shqiptare dhe kulturës evropiane. Nga Shkodra në Genazzano, nga Genazzano në Romë dhe nga kujtesa historike në ekran, “Oltre il muro” sjell në vëmendje një histori që përmes shekujve ka ruajtur lidhjen shpirtërore dhe kulturore të shqiptarëve përtej Adriatikut.
