Vjeshtën e kaluar, isha ulur me një arkitekt të njohur në Nju Jork, kur telefoni i tij nuk pushonte së vibruari. Më në fund, ai kontrolloi mesazhet dhe qeshi. “Oh, grupi i Albanian Architecture Army po shpërthen përsëri,” tha ai. “Duket se Edi ka disa projekte të reja për ne.”
Edi ishte Edi Rama, kryeministri i Shqipërisë që nga viti 2013, i cili ka drejtuar transformimin e shpejtë të ish-vendit komunist përmes një serie projektesh spektakolare ndërtimi. Në Tiranë ka kulla të përdredhura, hapësira publike fituese çmimesh, resorte mbresëlënëse në bregdet dhe shumë vizione të tjera mahnitëse që janë në rrugë e sipër – të gjitha këto tashmë të mbledhura në një libër të ri voluminoz, “The Albanian Files”.
Kritikët e shohin librin prej 800 faqesh si një dosje prove prej 2.2 kg.
Rezulton se transformimi i vendit koordinohet pjesërisht përmes një grupi në WhatsApp (“Albanian ArchArmy”, shkurt), ku bëjnë pjesë disa nga arkitektët më të famshëm në botë. Është një forum ku ndahen arritjet, festohen projektet e reja dhe kryeministri-patron i madh mbulohet me lavdërime për guximin dhe vendosmërinë e tij. Arkitekti nga Nju Jorku e përshkruan situatën si në një film me superheronj: Rama jep sinjalin dhe arkitektët më të famshëm të botës mblidhen për të shpëtuar situatën me projektet e tyre të guximshme. Nëse shikon me kujdes, mund të shohësh edhe shqiponjën dykrenare shqiptare të projektuar në qiellin e natës.
Nyja (“Hub”) … plani për zhvillimin e portit të Sarandës nga XDGA, i paraqitur në “The Albanian Files”.
Grupi në WhatsApp mund të jetë konfidencial, por “The Albanian Files” është gjëja më e afërt me të. Është një dokument i jashtëzakonshëm, në mënyra të qëllimshme dhe të paqëllimshme. Në parathënien e tij, Rama e përshkruan librin si “një dëshmi të çmuar nga prapaskenat” e një procesi që “po e ngre Shqipërinë në një mënyrë që askush nuk e kishte parashikuar”. Është një katalog mbresëlënës ëndrrash, ku 60 studio ndërkombëtare arkitekture (dhe asnjë shqiptare) paraqesin planet e tyre për më shumë se 500 projekte në të gjithë vendin.
Për kritikët e Ramës, megjithatë, libri prej 800 faqesh dhe 2.2 kg është një dosje provash. Ata vënë në dukje mungesën e transparencës në vendimmarrje, shkatërrimin e trashëgimisë, dëbimet e detyruara, shkatërrimin e peizazheve të mbrojtura dhe rolin e industrisë së ndërtimit në Shqipëri në pastrimin e parave për krimin e organizuar. Publikimi është plot me dëshmi të drejtpërdrejta nga arkitektë që dokumentojnë përvojat e tyre dhe një deputet i opozitës e ka quajtur atë “tymin e armës së krimit” – megjithëse nuk ka asnjë sugjerim se arkitektët janë përfshirë në ndonjë shkelje ligjore. Rama ka të drejtë se askush nuk e kishte parë të vinte: shumica e projekteve në faqet e librit janë të reja për popullsinë vendase, e cila ka reaguar me zemërim.
“Arkitektët e famshëm, shkoni në shtëpi!” shkruhej në një pankartë në një protestë të zhurmshme në qershor, jashtë një ambienti në Tiranë ku ishin mbledhur shumë prej arkitektëve të librit për një aktivitet ekskluziv, për të festuar punën e tyre dhe për të promovuar botimin. “Ku është publiku?” shkruhej në një tjetër. Biletat për festivalin e arkitekturës, të titulluar “Landscapes of Abundance” (“Peizazhe të Bollëkut”), kushtonin deri në 200 euro, në një vend ku paga mesatare mujore është 700 euro. Aktiviteti u zhvillua në një moment të tensionuar, vetëm pak javë pas protestave të mëdha kombëtare të shkaktuara nga planet shumë-miliardëshe për zhvillimin e rezervatit natyror të Zvërnecit dhe ishullit të Sazanit si resorte luksoze, të mbështetura nga familja Trump.
Të pagëzuara “revolucioni i flamingove”, duke iu referuar habitateve të brishta që kritikët thonë se do të shkelen nga projekti, protestat kanë vazhduar për më shumë se 120 ditë, me thirrje gjithnjë e më të forta për dorëheqjen e Ramës. Arkitektura është gjendur papritur në qendër të kritikave.
“Është sikur të jetosh në një mbretëri autokratike,” thotë Lorin Kadiu, drejtor i Citizens.al, një platformë investigative lajmesh që ndjek projektet e ndërtimit në Shqipëri që nga viti 2018. “Nuk është vetëm mungesa e transparencës, por edhe fakti që të gjithë duhet t’u nënshtrohemi shijeve estetike të një personi. I gjithë vendi duhet të pikturohet sipas mënyrës që dëshiron ai.”
Rama, i cili është diplomuar për pikturë, u bë i njohur fillimisht si kryebashkiak i Tiranës në vitet 2000, kur tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare me programin e tij për lyerjen e pallateve gri, të zymta, të epokës sovjetike me një larmi ngjyrash të gjalla. Ndryshimi i lirë dhe i gëzueshëm funksionoi dhe Rama u përshëndet për qasjen e tij artistike jokonvencionale.
Por tani, shumë prej ish-mbështetësve të tij mendojnë se ambiciet e tij arkitekturore kanë shkuar shumë larg. Një letër e hapur, e shpërndarë gjatë protestave, denonconte “art-larjen e politikës së buldozerëve” dhe i pyeste arkitektët e mbledhur nëse e shijonin “lirinë për të bërë këtu atë që do të ndalohej, kundërshtohej ose do të bëhej e pamundur në vendet tuaja”. Nga arkitektët e kontaktuar nga Guardian, vetëm njëri u përgjigj, duke thënë se nuk bëjnë në Shqipëri asgjë që nuk do t’u lejohej ta bënin në një vend tjetër. Ai shtoi se “liria në Shqipëri është padyshim joshëse dhe, si e tillë, përgjegjësia personale është më e madhe”.
Siç shkruan Rama me theks në parathënien e “The Albanian Files”, arkitektët tërhiqen për të punuar në Shqipëri nga “liria nga ‘jo’-ja në të gjitha format e saj”. Faqet janë të mbushura me vizione për brigje të paprekura, pyje të gjelbërta dhe duna e laguna të virgjëra. Në Gjipë, një gji që shumë e konsiderojnë plazhin e fundit të virgjër në jug të Shqipërisë, studioja holandeze MVRDV ka propozuar një hotel prej xhami pasqyrues që do të shtrihej mbi kanion, “si një xhevahir në bregdet”.
Kjo vjen menjëherë pas kullës së apartamenteve të tyre në Tiranë, në formën e kokës së Skënderbeut, heroit kombëtar të Shqipërisë (e cila gjithashtu ka një ngjashmëri të habitshme me Ramën). Në zonën e mbrojtur të dunave të Ranës së Hedhun, arkitekti i njohur portugez Álvaro Siza ka hartuar një plan të përgjithshëm për një zhvillim në shpat, me teleferik dhe një kullë të lartë në plazh.
Disa faqe më tej, mjeshtri zviceran Valerio Olgiati propozon një grup kullash betoni që ngrihen nga rëra, të mbushura me dritare mbrojtëse. Duket sikur po përgatitet të zmbrapsë një pushtim nga deti.
Shkëlqimi i bregdetit vazhdon me projektuesin florentin të jahteve luksoze Luca Dini, misioni i studios së të cilit është “të mahnisë edhe më kërkuesit”. Ai paraqet një udhëtim të ilustruar përmes 17 projekteve të tij, duke përfshirë kompleksin Life Marina, që shtrihet përgjatë shtatë kilometrave bregdet të virgjër pranë Sarandës, dhe resortin Atara, me një “kurorë” të artë që qëndron pezull mbi shkëmbinj si një tjetër pikë vrojtimi ushtarak. Gjithçka afrohet me parodinë kur ilustrimet e tij në stilin e komikëve përfundojnë me një imazh të një super-jahti që fluturon mbi një horizont ndërtesash, ndërsa vetë projektuesi deklaron nga kuverta: “[ne] krijojmë hapësira që harmonizohen me mjedisin”.
Redaktorja e librit, Anneke Abhelakh, u kërkoi arkitektëve të dorëzonin tekstet e tyre dhe ato janë mbresëlënëse për sinqeritetin. Në disa raste, libri lexohet si një regjistrim i drejtpërdrejtë. “Meqë nuk ka shumë rregulla dhe klientët e mi kujdesen shumë pak për kontekstin,” shkruan arkitekti me bazë në Berlin, Sam Chermayeff, “ne jemi të detyruar të mendojmë për vlerat tona”. Ai tregon përvojën “vërtet të çmendur” të punës në Shqipëri, përfshirë mënyrën se si u telefonua papritur nga një prej bashkëpunëtorëve të Ramës dhe shumë shpejt iu kërkua të projektonte dy kulla në Tiranë, me një sipërfaqe totale prej 45,000 metrash katrorë – diçka e jashtëzakonshme për një projektues më të njohur për kuzhinat eksperimentale.
“Sigurisht që pranova,” shton ai, “pa e kuptuar vërtet se çfarë po ndodhte.” I kontaktuar për koment, Chermayeff u përgjigj: “Unë u bëj klientëve shqiptarë të njëjtat pyetje që u bëj klientëve në çdo vend tjetër dhe marr po të njëjtën siguri”, duke shtuar se “ashtu si në Gjermani apo SHBA, unë vërtet nuk di më shumë nga sa më thuhet”. Ai tha gjithashtu se nuk punon në ose pranë zonave të mbrojtura. “Nuk bëj asgjë,” shtoi ai, “që nuk do ta bëja në një vend tjetër.”
Arkitekti austriak Chris Precht përshkruan se si Rama e kontaktoi përmes Instagramit, “duke pyetur nëse do të isha i interesuar të punoja në Shqipëri”. Tani ai ka 29 projekte në emër të tij, përfshirë një “Garden of Eden” (“Kopshti i Edenit”) prej 4 milionë eurosh, të ndërtuar në oborrin e vetë zyrës së kryeministrit.
“Është një realitet i paimagjinueshëm,” thotë një grup aktivistësh shqiptarë të arkitekturës dhe urbanistikës, Arkitektët Shqiptarë, i cili ka krijuar një databazë online të të gjitha projekteve – të publikuara në shqip, ndryshe nga libri. “Një grup i ngushtë arkitektësh të huaj kontaktohet drejtpërdrejt nga zyra e kryeministrit dhe merr projekte pa procedurë konkurruese.”
Arkitektët e huaj e përshkruajnë ndryshe situatën. “Rama nuk i emëron kurrë vetë arkitektët,” thotë një anëtar i grupit ArchArmy. “Por ai bën prezantime me zhvilluesit. Dhe kuptohet se, nëse ata zgjedhin një prej arkitektëve të tij, [zhvilluesit] do të marrin lejen për të ndërtuar atë që duan.”
Rama i ka mohuar vazhdimisht këto akuza. Në një intervistë të zemëruar me CNN në qershor, ai i denoncoi pretendimet për korrupsion si “lajme të rreme”. Ai ka thënë prej kohësh se protestat më të gjera janë nxitur nga armiqtë e presidentit amerikan, përfshirë Iranin. “Nëse nuk do të ishte Jared Kushner,” tha ai, “askush nuk do t’ia ndiente për flamingot, për Shqipërinë, për asgjë. Është e gjithë urrejtja ndaj Trumpit ajo që krijon gjithë këtë vëmendje.”
Zyra e kryeministrit, e kontaktuar nga Guardian, nuk iu përgjigj në mënyrë të detajuar kërkesave për koment, por i quajti akuzat “thashetheme” dhe “vlerësime të hidhura”. Gjatë një fjalimi këtë javë për shpalljen e konkursit për një kullë të re, Rama këmbënguli se juritë e konkurseve janë “kryesisht arkitektë, urbanistë dhe akademikë që janë plotësisht të lirë”, se “pala shqiptare është në pakicë” dhe se “nuk ka kurrë orientim apo ndikim” mbi jurinë. Ai shtoi se sot Shqipëria “është ‘universiteti’ më i madh i hapur i arkitekturës”, pasi arkitektët e rinj shqiptarë kanë mundësinë “të takojnë, të ndjekin dhe të punojnë konkretisht me mjeshtra”.
Nëntitulli i librit është “Liria dhe Arkitektura” dhe shumë prej projekteve japin ndjesinë e një lejeje pa kufij. “Të punosh si arkitekt në Shqipëri është çliruese,” shkruan belg-u Xaveer De Geyter, krahas propozimit të tij për një treshe kolosale kullash në formë M-je për portin e Sarandës, “duke krijuar një shkallë lirie që ndonjëherë na lë pa fjalë”. Studioja spanjolle Arquitectura-G e lavdëron procesin e lejeve në Shqipëri si “dukshëm më të shpejtë dhe më pak kufizues” se në vende të tjera, të nxitur nga “një vizion i qartë që vjen nga kryeministri”. Manuel Aires Mateus nga Portugalia është dakord: “Ka raste kur gjërat duhet të vijnë nga lart-poshtë.”
Entuziazmi i dukshëm për të ndërtuar në terrene të virgjëra është gjithashtu i pranishëm. Mjeshtri japonez Kengo Kuma përshkruan emocionin e fluturimit me helikopter mbi Shqipëri. “E gjeta shumë emocionuese,” shkruan ai, “pasi pjesa më e madhe e natyrës është e paprekur.” Në Azi, shton ai, “është shumë e vështirë të gjesh një projekt në një ‘tokë të virgjër’ të tillë”. Arkitektja me origjinë indiane dhe me bazë në Berlin, Anupama Kundoo, flet për mundësinë për të krijuar, “e çliruar nga bagazhi” i Evropës dhe vendeve të tjera “të zhvilluara”.
Kundoo po punon mbi një plan të përgjithshëm për një “vendbanim laboratorik” me 50,000 banorë në parkun kombëtar të mbrojtur Divjakë-Karavasta. Një projekt i tillë është bërë i mundur vetëm nga një ligj i diskutueshëm i vitit 2024, i cili lejon ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona të mbrojtura; nga ky ligj përfiton edhe plani i mbështetur nga familja Trump në Zvërnec.
Nuk ka asnjë sugjerim se ndonjë prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull po shkel ndonjë ligj.
“Zhvilluesit janë me nxitim,” thotë Kadiu. “Ka një garë për të ndërtuar sa më shumë të jetë e mundur përpara se këto ligje të shfuqizohen.” Presioni po rritet. Shqipëria ka hyrë në fazën përfundimtare të negociatave për anëtarësimin në BE, por këto rregulla të buta mbeten pengesë. Si ligji i vitit 2024, ashtu edhe legjislacioni i vitit 2015 që u jep trajtim preferencial “investitorëve strategjikë”, u kritikuan nga një raport i BE-së vitin e kaluar si në kundërshtim me standardet e saj.
Një rezolutë e Parlamentit Evropian në qershor të këtij viti “shprehu shqetësime serioze” dhe bëri thirrje për një “moratorium të menjëhershëm mbi procedurat e reja të lejeve, punimet e ndërtimit dhe ndërhyrjet zhvilluese” brenda zonave të mbrojtura. Rama vazhdon t’i mbrojë të dyja ligjet si politika pragmatike dhe modernizuese që vendosin në ekuilibër ruajtjen e mjedisit me zhvillimin ekonomik me vlerë të lartë.
Përtej frikës për mjedisin dhe proceseve jo transparente të dhënies së lejeve dhe prokurimeve, mbetet një pyetje tjetër e rëndësishme: si mundet një nga vendet më të varfra të Evropës të përballojë ndërtimin e këtyre projekteve ekstravagante? Çmimet e pronave janë rritur në mënyrë astronomike, por pa një rritje të krahasueshme të pagave dhe të kredive hipotekore të dhëna nga bankat, gjë që i ka bërë kritikët të dyshojnë për përfshirjen e parave të pista.
Global Initiative Against Transnational Organized Crime e identifikon sektorin e pasurive të paluajtshme dhe turizmit në Shqipëri si fusha kryesore për pastrimin e parave, duke vënë në dukje se sektori i ndërtimit është “i infiltruar thellësisht nga fonde të paligjshme”. Raporti i tij i vitit 2020 vlerësonte se 1.6 miliardë euro “para të pista” ishin pastruar përmes pasurive të paluajtshme shqiptare gjatë tre viteve të mëparshme. Siç raportova në vitin 2022, përgjimet e rrjedhura zbuluan figura të mafies italiane duke diskutuar se bumi i ndërtimeve shumëkatëshe në Tiranë ishte një mundësi e shkëlqyer për të pastruar paratë e tyre, me kosto ndërtimi rreth 500 euro për metër katror, shumë më të ulëta se çmimet e shitjes që arrinin deri në 4,000 euro për metër katror.
Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar në Shqipëri, SPAK, po bën përparim. Në qershor, ajo sekuestroi pasuri me vlerë 150 milionë euro, përfshirë apartamente, vila dhe prona tregtare, të lidhura me një rrjet të dyshuar trafiku kokaine. Po atë muaj, Pëllumb Gjoka, i cili dikur ishte emëruar “investitor strategjik” nga qeveria shqiptare dhe kishte marrë miratimin për të ndërtuar një resort prej 52 milionë eurosh në bregdet, u dënua me burg për urdhërimin e vrasjeve mafioze.
Kërkimet e Citizens.al tregojnë se disa projekte në “The Albanian Files” lidhen me hetime në vazhdim të SPAK-ut (asnjë prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull nuk është i përfshirë). Sipas tyre, kapital kriminal dyshohet se është kanalizuar përmes kompanive guackë, kontratave të ndërtimit dhe transaksioneve të pronave. Mbi 40% e projekteve në libër nuk tregojnë as se kush është klienti, gjë që i ka bërë shumë njerëz të pyesin: pse ka kaq shumë mungesë transparence?
Një ish-anëtar i ArchArmy-t shpreh keqardhje për mënyrën se si kanë përfunduar gjërat. “Ashtu si të tjerët, u bashkova me bindjen e sinqertë se kjo mund të ishte një ndryshim pozitiv për vendin,” thotë ai. “Rama e dinte se Shqipëria do të zhvillohej shumë shpejt dhe nuk donte ta prishte këtë proces. Është më mirë të përfshihen disa arkitektë të mirë për t’u siguruar që rezultati të jetë të paktën i pranueshëm, sesa njerëzit të ndërtojnë apartamente gjenerike përgjatë bregdetit pa asnjë kontroll.”
Arkitekti thotë se u tërhoq pasi ishte pjesë e një jurie konkursi që “nuk dukej demokratike” dhe për shkak se çështjet e pronësisë mbi tokën “gjithmonë dukeshin shumë të paqarta”.
Ai shton: “Rama ende beson fort se po bën gjënë e duhur për vendin. Është një shembull klasik i asaj që ndodh kur mendon se je një udhëheqës dashamirës, por qëndron shumë gjatë në pushtet.”
Kjo ndjenjë pasqyrohet edhe në një prej kontributeve më zbuluese të librit. Reinier de Graaf, nga studioja holandeze OMA, i shkruan një letër të hapur Ramës – e menduar si parodi, por humori është i vështirë për t’u dalluar. “Duke pasur parasysh statusin e qëndrueshëm të Shqipërisë si një patron i ndriçuar i arkitekturës,” shkruan ai, “profesioni ynë do të përfitonte shumë nëse vendi nuk do të kishte më kurrë zgjedhje dhe nëse ju … do të vazhdonit si president përjetë – ndoshta edhe si mbret.”
Ai shton: “Në një botë autokracish, a mund të kemi një autokrat dashamirës që ka shije?”/ botim i The Guardian
