Gati një shekull më parë, ujërat e qeta të Liqenit të Shkodrës ishin të mbushura me pafundësi varkash. Peshkimi, transporti, udhëtimi dhe komunikimi midis fshatrave si Shiroka, Zogaj, Kraja, Ljarja dhe Shestani mbështeteshin të gjitha te këto mjete lundruese. “Sidomos mbrëmjeve të së martës dhe mëngjeseve të së mërkurës, që ishin ditë pazari në Shkodër, këto varka niseshin nga mollet e ndryshme rreth liqenit drejt pazarit të Shkodrës,” shkruan Lec Shllaku, duke përshkruar flotat e varkave që transportonin mallra dhe pasagjerë, duke e bërë lundrimin po aq jetik për banorët e liqenit sa ishin kuajt apo karrocat në tokë. Shumica e varkave ndërtoheshin nga vetë fshatarët, ndërsa të tjera vinin nga zejtarë vendas, punishtet e të cilëve ndodheshin përgjatë brigjeve të lumit Buna raporton newspower.al. Ujërat e qeta, me ngjyrë jeshile të turbullt si pasqyrë, pasqyronin fshatrat dhe banorët në jetën e tyre të përditshme: duke lundruar në liqen, duke mbajtur rrjetat ose duke ndenjur në karrige, duke u nisur për peshkim para agimit. Një shekull më vonë, teksa kujtesa e varkave prej druri që lundronin është zbehur, një projekt i financuar nga BE po e ringjall atë — duke synuar të rivlerësojë ujërat dhe tokat, biosferën e pasur si nën ujë ashtu edhe mbi të, si dhe traditat, zejet, kulturën, festivalet, ritualet, zakonet dhe trashëgiminë që përcaktojnë të gjithë pellgun ujëmbledhës të Liqenit të Shkodrës. Zona tashmë është nominuar si një Rezervë Biosfere Ndërkufitare e UNESCO-s në kuadër të Programit “Njeriu dhe Biosfera” citon newspower.al. Dosja e nominimit u finalizua në kuadër të projektit “Zona e Pellgut Ujëmbledhës të Liqenit Skadar/Shkodër – Rezervë Biosfere Ndërkufitare”, financuar nga Bashkimi Europian në kuadër të Programit të Bashkëpunimit Ndërkufitar Shqipëri–Mal i Zi dhe zbatuar nga Qendra EDEN (AL), EnvPro (MNE), Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura (AL) dhe Parqet Kombëtare të Malit të Zi.
“Vetëm në 36 muaj, përgatitëm tre dosje aplikimi për UNESCO — dy kombëtare dhe një ndërkufitare — duke synuar statusin Rezervë Biosfere për liqenin më të vjetër në Ballkan dhe ekosistemet e tij ujore,” shpjegon Ermelinda Mahmutaj nga EDEN. Ajo thekson se “programi IPA CBC Shqipëri–Mal i Zi mbështet këtë projekt duke promovuar ruajtjen e ekosistemeve dhe duke kërkuar bashkëpunim mes partnerëve. Parimet e tij thelbësore — hartimi, zbatimi dhe menaxhimi i përbashkët — ishin thelbësore në përgatitjen e tre dosjeve të aplikimit për UNESCO, pa të cilat suksesi nuk do të ishte i mundur.”
Pellgu i Liqenit të Shkodrës përfshin vetë liqenin, shton newspower.al, daljen e tij përmes lumit Buna, lumenjtë Cem dhe Kir me degët e tyre, si dhe bashkimin e Drinit me Bunën. “Së bashku, këto rrugë ujore krijojnë një peizazh të veçantë dhe dinamik që mishëron historinë e njerëzve dhe vendit, duke pasqyruar ndërvarësinë e thellë midis njerëzimit dhe natyrës dhe duke formuar bazën e kësaj dosjeje nominimi,” shpjegon Klodiana Marika, Drejtore e Biodiversitetit dhe Zonave të Mbrojtura në Ministrinë e Mjedisit. Ajo vëren se Rajoni i Biosferës së Liqenit të Shkodrës strehon një mozaik të jashtëzakonshëm ekosistemesh — nga liqeni, lumenjtë, deltën, ligatinat dhe lagunat, deri te rërat bregdetare, pyjet dhe kullotat subalpine. “Së bashku, ato formojnë peizazhe mbresëlënëse të pasura me biodiversitet dhe me vlera ekologjike, ekonomike dhe rekreative. Brenda Rezervës janë identifikuar 25 tipe habitatësh të listuar në Aneksin I të Direktivës Europiane të Habitateve, pesë prej të cilëve njihen si habitate prioritare,” thotë Marika. Ajo thekson se shpallja e pjesës shqiptare të pellgut të Liqenit të Shkodrës si Rezervë Biosfere e UNESCO-s do të shërbejë si një kornizë unifikuese ku ruajtja dhe zhvillimi harmonizohen — duke mbrojtur biodiversitetin dhe vlerat kulturore, duke forcuar jetesën e qëndrueshme dhe duke promovuar zhvillimin rural, ndërkohë që krijon hapësirë për kërkime shkencore, arsim dhe ngritje kapacitetesh.
Sipas Ministrit shqiptar të Mjedisit, shpallja e Liqenit të Shkodrës si Rezervë Biosfere Ndërkufitare në kuadër të Programit “Njeriu dhe Biosfera” të UNESCO-s përfaqëson një angazhim të përbashkët institucional të Shqipërisë dhe Malit të Zi për të mbrojtur trashëgiminë natyrore me vlerë të jashtëzakonshme dhe për të avancuar objektivat e zhvillimit të qëndrueshëm. “Ky proces forcon bashkëpunimin ndërkufitar dhe krijon një kornizë të qëndrueshme për menaxhimin e integruar të ekosistemeve, ruajtjen e biodiversitetit, përfshirjen aktive të komuniteteve lokale dhe përputhshmërinë me standardet ndërkombëtare mjedisore, duke kontribuar në qëndrueshmërinë afatgjatë mjedisore, sociale dhe ekonomike të rajonit,” thotë ministri Sofjan Jaupaj.
Dosjet përfshijnë trashëgiminë e pasur të zonës, të pasqyruar në peizazhin arkeologjik dhe kulturor rreth liqenit dhe në pozicionin strategjik të rajonit si një kryqëzim kulturash dhe qytetërimesh të ndryshme, përfshirë romake, bizantine dhe osmane. “Turizmi kulturor dhe ekologjik, aktivitetet ujore, vlerat gastronomike, zejet tradicionale, qëndisjet, qeramika e punuar me dorë, thurja dhe punimi i leshit, festat fetare dhe festat e korrjeve, transhumanca dhe Karnavali i Shkodrës — këto elemente të pasura dhe të larmishme, të rrënjosura thellë në traditat lokale dhe burimet natyrore, janë të detajuara në dosje,” shpjegon Helidon Sokoli, arkeolog vendas dhe Drejtues i Monumenteve të Kulturës në Shkodër. Ai shton se traditat e peshkimit, shtëpitë e peshkatarëve, mjediset e qeta buzë liqenit, mollet e thjeshta prej druri dhe kalatat prej guri, tharja e rrjetave dhe ankorimi i varkave dokumentohen krahas 237 aseteve kulturore në rajonin e Shkodrës, përfshirë 37 vendbanime të fortifikuara nga periudha helenistike. Përfshihen gjithashtu struktura të shumta fetare — manastire, kisha dhe kapela të ndërtuara nga sundimtarë vendas. E ndërtuar mbi një bazilikë të shekullit VI në vitin 1290, Kisha Benediktine e Shën Sergjit dhe Bakut në Shirgj, tashmë e reduktuar në një mur të vetëm të mbetur, e lidh zonën me Mbretëreshën Helena e Anzhu-së.
Përmes këtij nominimi, Shqipëria konfirmon angazhimin e saj për fuqizimin e komuniteteve lokale, avancimin e qeverisjes mjedisore dhe pozicionimin e Pellgut të Liqenit të Shkodrës si një model kombëtar i harmonisë midis njeriut dhe natyrës. Aurora Dibra, Profesore e Shkencave të Mjedisit në Universitetin e Shkodrës dhe anëtare e grupit të punës, paralajmëron se problemet ekologjike ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e komunitetit. “Është thelbësore të parandalohen këto probleme dhe të minimizohen e zbuten ndikimet negative të ndryshimeve klimatike në rajon. Zhvillimi i qëndrueshëm dhe përdorimi i qëndrueshëm i tokës në zonën e Liqenit të Shkodrës janë mënyrat më efektive për të parandaluar dëmtimin e mjedisit dhe humbjen e biodiversitetit. Është gjithashtu i nevojshëm zbatimi i fortë i ligjit kundër ndërtimeve të paligjshme dhe degradimit të vijës bregore,” thotë ajo./ newspower.al
